Có một bạn làm thiết kế tự do từng nói với mình một câu mà mình nhớ mãi: “Em thích công việc này vì tự do, không ai quản mình cả. Nhưng có một hôm em bị sốt nằm liệt giường ba ngày, em mới nhận ra, ‘tự do’ cũng có nghĩa là không ai lo cho mình nếu mình không tự lo.” (Đây là tình huống minh họa, không nêu trường hợp cụ thể.)
Câu nói đó gói gọn một điều rất thật: khi làm freelancer hay tự doanh, bạn có được sự tự do mà nhiều người đi làm công ăn lương mơ ước, nhưng đổi lại, bạn cũng đang tự gánh vác những thứ mà trước đây, nếu đi làm công ty, có thể đã có người lo giúp mình, như bảo hiểm sức khỏe, BHXH, hay ngày nghỉ ốm có lương.
Điều này không có nghĩa là con đường tự do kém an toàn hơn. Nó chỉ có nghĩa là, bạn cần một cách tiếp cận khác, chủ động hơn, để xây dựng sự vững vàng cho chính mình.
Khoảng trống mà ít ai nói thẳng với bạn
Khi còn là nhân viên công ty, có một số điều diễn ra gần như tự động, mà đôi khi bạn không để ý cho đến khi không còn nữa: công ty đóng BHXH, BHYT hằng tháng cho bạn, nhiều nơi còn có thêm gói bảo hiểm sức khỏe nhóm, và nếu nghỉ ốm vài ngày, bạn vẫn có lương cơ bản.
Khi chuyển sang làm tự do, tất cả những điều đó không còn tự động diễn ra nữa. Không phải vì bạn kém may mắn hơn, mà vì mô hình công việc đã thay đổi, nên cách bảo vệ bản thân cũng cần thay đổi theo.
Vài khoảng trống phổ biến mà người làm tự do hay gặp:
Không có BHXH bắt buộc, nghĩa là không có chế độ ốm đau, thai sản theo diện người lao động, trừ khi bạn chủ động tham gia BHXH tự nguyện.
Không có bảo hiểm sức khỏe nhóm từ công ty, nên nếu có chi phí y tế, phần lớn phải tự chi trả hoặc chỉ dựa vào BHYT.
Thu nhập không cố định theo tháng, khiến việc lập kế hoạch tài chính khó hơn so với người có lương cố định.
Không có ngày nghỉ ốm có lương. Nếu bạn ốm một tuần, đó không chỉ là một tuần không khỏe, mà còn là một tuần không có thu nhập.
Nhận ra những khoảng trống này không phải để lo lắng, mà để bạn biết chính xác mình cần chủ động xây dựng điều gì, thay vì mặc định nghĩ “chắc không sao đâu”.
BHXH tự nguyện: Một lựa chọn đáng cân nhắc
Nhiều người làm tự do không biết rằng mình vẫn có thể tham gia BHXH tự nguyện, dù không có hợp đồng lao động. Đây là hình thức giúp bạn tích lũy cho chế độ hưu trí và tử tuất về sau, theo quy định hiện hành.
Tuy nhiên, BHXH tự nguyện có phạm vi chế độ khác với BHXH bắt buộc, ví dụ không bao gồm chế độ ốm đau hay thai sản như khi tham gia theo diện người lao động. Vì vậy, đây là một lớp đáng tìm hiểu cho mục tiêu dài hạn, nhưng không thể thay thế hoàn toàn cho những nhu cầu bảo vệ trước mắt như chi phí y tế hay thu nhập khi ốm đau. Bạn nên tìm hiểu thêm thông tin chính thức, cập nhật tại cơ quan bảo hiểm xã hội địa phương trước khi quyết định tham gia.
Bốn bước để chủ động xây nền tảng tài chính khi làm tự do
1. Tách riêng “lương” của chính mình
Một trong những điều khó nhất khi làm tự do là ranh giới giữa tiền kiếm được và tiền chi tiêu rất mờ nhạt. Mình gợi ý một cách đơn giản: mỗi khi nhận được một khoản thu nhập, hãy chuyển một phần cố định sang một tài khoản riêng, coi đó là “lương” hằng tháng của mình, dù thu nhập thực tế tháng đó cao hay thấp. Cách này giúp bạn có một mức chi tiêu ổn định hơn, thay vì tiêu theo cảm hứng mỗi khi vừa nhận được một khoản tiền lớn.
2. Xây quỹ dự phòng dày hơn người có lương cố định
Vì thu nhập của người làm tự do thường không đều, quỹ dự phòng càng quan trọng hơn. Nếu người có lương cố định có thể yên tâm với một mức dự phòng vừa phải, người làm tự do nên cân nhắc một mức cao hơn, vì không có gì đảm bảo tháng sau sẽ có đủ dự án hay đơn hàng như tháng này.
Hãy bắt đầu từ việc theo dõi thu nhập trong vài tháng để biết mức thấp nhất và cao nhất của mình, từ đó ước lượng một quỹ dự phòng phù hợp, thay vì áp dụng một công thức chung cho tất cả mọi người.
3. Chủ động tìm hiểu bảo hiểm sức khỏe cá nhân
Khi không còn gói bảo hiểm sức khỏe nhóm từ công ty, BHYT vẫn là nền tảng quan trọng, nhưng nếu bạn muốn có phạm vi rộng hơn, như khám ở bệnh viện tư, không cần đúng tuyến, hay hạn mức ngoại trú cao hơn, một gói bảo hiểm sức khỏe cá nhân có thể là lớp bổ sung đáng tìm hiểu.
Với người làm tự do, đây không phải là một khoản chi phí phụ, mà là một phần đầu tư cho chính “công cụ lao động” quan trọng nhất của bạn: sức khỏe và khả năng tiếp tục làm việc của chính mình. Bạn có thể tìm hiểu thêm tại trang bảo hiểm sức khỏe và viện phí.
4. Bảo vệ khả năng tạo thu nhập của chính mình
Đây là điều mà người làm tự do nên nghĩ đến nhiều hơn người đi làm công ty, vì khi bạn là freelancer hay tự doanh, bạn chính là nguồn thu nhập duy nhất, không có ai thay thế khi bạn tạm thời không thể làm việc. Nếu một tai nạn hoặc sự cố sức khỏe khiến bạn phải nghỉ làm một thời gian, điều gì sẽ xảy ra với dòng tiền của bạn?
Đây là lý do bảo hiểm tai nạn hoặc các lớp bảo vệ liên quan đến thu nhập cũng là điều đáng cân nhắc, bên cạnh bảo hiểm sức khỏe. Bạn có thể bắt đầu tìm hiểu tại trang bảo hiểm tai nạn, hoặc nếu muốn có cái nhìn tổng thể hơn về cách sắp xếp các lớp bảo vệ cho người đang tự lập, hãy xem giải pháp cho người đang tự lập.
Tự do không có nghĩa là một mình xoay xở mọi thứ
Mình muốn nhấn mạnh một điều: chủ động xây dựng những lớp bảo vệ này không làm mất đi sự tự do mà bạn đang có. Ngược lại, nó giúp sự tự do đó bền vững hơn.
Khi bạn có một quỹ dự phòng đủ dùng, một lớp bảo vệ sức khỏe phù hợp, và hiểu rõ mình đang thiếu gì, bạn sẽ không còn phải nhận một dự án không thích chỉ vì cần tiền gấp, hay lo lắng mỗi khi cơ thể có dấu hiệu bất thường vì sợ chi phí điều trị. Đó mới chính là tự do thật sự: tự do lựa chọn, chứ không phải tự do vì không còn lựa chọn nào khác.
Bắt đầu từ một việc nhỏ hôm nay
Nếu bạn đang làm freelancer hoặc tự doanh và cảm thấy mình chưa chuẩn bị gì nhiều, đừng tự trách mình. Rất nhiều người giỏi trong công việc nhưng chưa từng nghĩ đến những điều này, đơn giản vì không ai nói với họ từ đầu.
Hãy chọn một việc nhỏ để bắt đầu tuần này: mở một tài khoản riêng cho quỹ dự phòng, ghi lại thu nhập ba tháng gần nhất để biết mức trung bình của mình, hoặc đơn giản là tự hỏi: “Nếu tháng sau mình không thể làm việc vì ốm, mình sẽ xoay xở thế nào?”
Người trưởng thành luôn có phương án. Và với người chọn con đường tự do, phương án đó chính là món quà bạn tự dành cho chính mình, để được tự do lâu dài hơn.
Bạn đang làm tự do và muốn rà soát lại các lớp bảo vệ của mình? Chia sẻ hoàn cảnh công việc và nhu cầu hiện tại của bạn, Thùy sẽ cùng bạn xác định đúng thứ tự ưu tiên phù hợp với thu nhập không cố định, không tạo áp lực. → Tư vấn cùng Thùy
